ભરૂચ જિલ્લાના વાગરા તાલુકાની સાયખા GIDCમાં આવેલી સિનઝીલ ફાર્માકેમ કંપનીમાં થયેલો ભયાનક વિસ્ફોટ ઔદ્યોગિક સલામતી અને શ્રમિકોની સુરક્ષા સામે ગંભીર સવાલો ઊભા કરી રહ્યો છે. ગત રાત્રે હાઇડ્રોજીનેશન પ્રક્રિયા દરમિયાન થયેલા પ્રચંડ બ્લાસ્ટમાં પાંચ શ્રમિકોનાં મોત નીપજ્યાં છે, જ્યારે અન્ય પાંચ શ્રમિકો ઈજાગ્રસ્ત થતાં તેમને સારવાર માટે ખસેડવામાં આવ્યા છે. રાત્રિના સમયે અચાનક થયેલા આ ધડાકાએ સમગ્ર ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં ભય અને અફરાતફરીનો માહોલ સર્જ્યો હતો. ધડાકાની તીવ્રતા એટલી ભયાનક હતી કે તેનો અવાજ આશરે 15 કિલોમીટર દૂર સુધી સંભળાયો હોવાના અહેવાલો છે. ઘટનાએ માત્ર કંપનીની અંદર જ નહીં, પરંતુ આસપાસની ઔદ્યોગિક એકમો અને નજીકનાં ગામોમાં પણ ચિંતાની લાગણી ફેલાવી છે.
ધડાકો એટલો પ્રચંડ કે 300 મીટર દૂરની કંપનીને પણ નુકસાન થયાનો દાવો! પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર 16 ઓક્ટોબરની રાત્રે આશરે 10:30થી 11 વાગ્યાની વચ્ચે કંપનીમાં હાઇડ્રોજીનેશનની પ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી. ત્યારે અચાનક પ્રચંડ વિસ્ફોટ થયો હતો. પ્રાથમિક માહિતી મુજબ, પ્રક્રિયા દરમિયાન વેસલ ફાટતાં આ દુર્ઘટના સર્જાઈ હોવાની આશંકા છે. જોકે, વિસ્ફોટનું ચોક્કસ કારણ તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે. ધડાકાની તીવ્રતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે કંપનીથી આશરે 200 મીટર દૂર ઊભેલા ટ્રેક્ટરનું ટાયર પણ ફાટી ગયું હોવાની માહિતી સામે આવી છે. બીજી તરફ, ઘટનાસ્થળથી આશરે 300 મીટર દૂર આવેલી એન.કે. પિગમેન્ટ કંપનીને પણ નુકસાન થયું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. કંપનીની લેબોરેટરી અને ઓફિસનાં બારી-બારણાંના કાચ તૂટી ગયા હતા, જ્યારે બોઈલર વિભાગની આસપાસના સિમેન્ટનાં પતરાંને પણ નુકસાન થયું હોવાનું જણાવાયું છે. વિસ્ફોટ બાદ પ્લાન્ટની મશીનરીના ભાગો વેરવિખેર થઈ ગયા હતા અને બોઈલર તથા અન્ય સાધનોની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક બની હતી. એક કંપનીમાં થયેલો બ્લાસ્ટ આસપાસની ઔદ્યોગિક એકમો સુધી અસર પહોંચાડે, તો ઔદ્યોગિક સલામતીનાં ધોરણો અને જોખમ નિયંત્રણની વ્યવસ્થાની તપાસ કેટલા ઊંડાણપૂર્વક થવી જોઈએ, તે પ્રશ્ન હવે વધુ મહત્ત્વનો બન્યો છે.
પાંચ પરિવારોમાં માતમ છવાયો, પાંચ શ્રમિકો સારવાર હેઠળ! આ દુર્ઘટનામાં પાંચ શ્રમિકોનાં મોત થયાં છે, જ્યારે પાંચ શ્રમિકો ઈજાગ્રસ્ત થયા હોવાનું જણાવાયું છે. મૃતકોની યાદીમાં ભાવિક વસાવા, અર્જુન કુમાર (ઉંમર 20 વર્ષ), અનિકેત કુમાર (ઉંમર 22 વર્ષ), જયદીપ પટેલ અને વૃંદ તલાવિયાનાં નામ સામે આવ્યાં છે. ઈજાગ્રસ્તોમાં પ્રિયાંશુ કુમાર, પવન કુમાર (ઉંમર 26 વર્ષ), પ્રતીક પ્રજાપતિ, મોસમ કુમાર અને શિવ દયાલનો સમાવેશ થાય છે. તમામ ઈજાગ્રસ્તોની સારવાર અંગેની સ્થિતિ અને તેમની ઈજાઓની ગંભીરતા વિશે સત્તાવાર તબીબી માહિતી મળ્યા બાદ જ વધુ સ્પષ્ટતા થઈ શકશે. એક તરફ ઔદ્યોગિક એકમોમાં ઉત્પાદન અને નફાની કામગીરી ચાલે છે, તો બીજી તરફ ત્યાં કામ કરતા શ્રમિકો પોતાના જીવનના જોખમે રોજગાર મેળવે છે. આવા સમયે સલામતીનાં ધોરણોનું પાલન માત્ર કાગળ પરની ઔપચારિકતા બનીને રહી જાય તો તેની કિંમત શ્રમિકોના પરિવારોને ચૂકવવી પડે છે. પાંચ શ્રમિકોનાં મોતની આ ઘટના હવે માત્ર અકસ્માત પૂરતી સીમિત ન રહેતાં જવાબદારી નક્કી કરવાની માગ ઊભી કરી રહી છે.
ગેસ લીકેજની આશંકા, આંખોમાં બળતરા અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ! બ્લાસ્ટ બાદ કંપનીના પરિસરમાં ગેસ લીકેજની આશંકા ઊભી થઈ હતી. ઘટનાસ્થળે હાજર લોકોમાં આંખોમાં બળતરા અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવી ફરિયાદો થયાની માહિતી સામે આવી છે. ગેસ જેવી અસર લગભગ 15થી 20 મિનિટ સુધી રહી હોવાનો દાવો પણ એક કર્મીએ કર્યો છે. જોકે, કયા રસાયણ અથવા ગેસનું લીકેજ થયું હતું અને તેની વાસ્તવિક અસર કેટલી હતી તે અંગે સત્તાવાર પુષ્ટિ થવી બાકી છે. ઘટના સમયે કંપનીમાં આશરે 20 શ્રમિકો કામ કરી રહ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. વિસ્ફોટ અને ત્યારબાદ સર્જાયેલી પરિસ્થિતિમાં શ્રમિકોમાં નાસભાગ મચી હતી. ઘાયલોને હોસ્પિટલ પહોંચાડવા માટે એમ્બ્યુલન્સની મદદ લેવામાં આવી હતી. મધરાત સુધી ફાયર બ્રિગેડ, પોલીસ અને તબીબી ટીમોની દોડધામ ચાલુ રહી હતી. અહીં સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે આવી જોખમી ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા દરમિયાન ગેસ લીકેજ અથવા અચાનક વિસ્ફોટ જેવી સ્થિતિ સર્જાય તો શ્રમિકોને બચાવવા માટેની ઇમરજન્સી વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક હતી? ગેસ ડિટેક્શન સિસ્ટમ, આપત્તિ સમયે બહાર નીકળવાના માર્ગો, એલાર્મ, શ્રમિકોની તાલીમ અને જરૂરી સુરક્ષા સાધનો ઉપલબ્ધ હતાં કે નહીં તેની તપાસ થવી જરૂરી છે.
“વળતર પૂરું આપવું જોઈએ”: ગ્રામજનોમાં રોષ સ્થાનિક રહેવાસી રાજ અમરસિંહ નઠુબાવાએ દુર્ઘટના અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં મૃતકોના પરિવારોને પૂરતું વળતર આપવાની માગ કરી હતી. તેમના નિવેદનમાં ઘટનાની ગંભીરતા, ગેસની અસર અને શ્રમિકોની વાસ્તવિક સ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે મૃતકોના પરિવારોને યોગ્ય વળતર મળવું જોઈએ. તેમના જણાવ્યા મુજબ, ઘટનાસ્થળે ગેસ જેવી અસર એટલી તીવ્ર હતી કે ત્યાં ઊભા રહેવું પણ મુશ્કેલ બની રહ્યું હતું. જોકે, તેમણે મૃતકો અને ઈજાગ્રસ્તોની સંખ્યા અંગે જે આશંકાઓ વ્યક્ત કરી છે તેની સ્વતંત્ર તથા સત્તાવાર પુષ્ટિ થવી જરૂરી છે. દુર્ઘટનામાં જીવ ગુમાવનારા શ્રમિકોના પરિવારો માટે આ આર્થિક નુકસાન કરતાં પણ વધુ મોટો વ્યક્તિગત આઘાત છે. તેથી મૃતકોના પરિવારજનોને કાયદેસર વળતર, વીમાની રકમ અને અન્ય લાગુ પડતા લાભો સમયસર મળે તથા ઈજાગ્રસ્તોની સારવાર અને પુનર્વસન માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી સંબંધિત તંત્ર અને કંપનીની રહેશે.
“વેસલનો ઉપરનો ભાગ રસ્તા તરફ આવી પડ્યો”: અન્ય કંપનીના કર્મીનો દાવો! ઘટનાસ્થળથી આશરે 300 મીટર દૂર આવેલી એન.કે. પિગમેન્ટ કંપનીના કર્મી પ્રતાપસિંહ ડામોરે જણાવ્યું હતું કે રાત્રે આશરે 10 વાગ્યાના અરસામાં જોરદાર ધડાકો સંભળાયો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ, વેસલનો ઉપરનો ભાગ ઊડીને રસ્તાની બીજી બાજુ આવી પડ્યો હતો અને આસપાસ ભારે ધુમાડો ફેલાયો હતો. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે ધડાકાને કારણે તેમની કંપનીની લેબોરેટરી અને ઓફિસનાં બારી-બારણાંના કાચ તૂટી ગયા હતા. બોઈલર વિભાગની આસપાસનાં સિમેન્ટનાં પતરાંને પણ નુકસાન થયું હતું. ઘટનાના થોડા સમય બાદ ફાયર બ્રિગેડ, એમ્બ્યુલન્સ અને પોલીસનાં વાહનો સ્થળ પર પહોંચ્યાં હતાં. આ નિવેદન વિસ્ફોટની સંભવિત તીવ્રતા અંગે ગંભીર સંકેત આપે છે. જોકે, નુકસાનની હદ, વેસલના ભાગો કેટલી દૂર સુધી ફંગોળાયા અને આસપાસના એકમોને થયેલા નુકસાનનું પ્રમાણ સત્તાવાર તપાસ અને સ્થળ નિરીક્ષણ દ્વારા નક્કી થવું જરૂરી છે.
પોલીસ, ફાયર વિભાગ, FSL અને ઔદ્યોગિક સલામતી વિભાગની તપાસ: ઘટનાની જાણ થતાં જ વાગરા પોલીસ, ફાયર બ્રિગેડ અને અન્ય સંબંધિત વિભાગોની ટીમો ઘટનાસ્થળે પહોંચી હતી. ભરૂચ એસડીએમ મનીષા માનાણી સહિતના વહીવટી અધિકારીઓ પણ ઘટનાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને કામગીરીમાં જોડાયા હતા. ડીવાયએસપી ડૉ. અનિલ સીસારાના જણાવ્યા અનુસાર, કંપનીમાં આગ લાગવાની માહિતી મળતાં પોલીસ તાત્કાલિક સ્થળ પર પહોંચી હતી અને ઈજાગ્રસ્તોને સારવાર માટે ખસેડવામાં આવ્યા હતા. આ દુર્ઘટનામાં પાંચ લોકોનાં મોત થયાં છે અને અન્ય પાંચ લોકો દાઝવાથી ઈજાગ્રસ્ત થયા છે. વાગરા પોલીસ સ્ટેશનમાં અકસ્માતે મોત અંગેની નોંધ કરવામાં આવી છે તથા આગ લાગવાનું ચોક્કસ કારણ જાણવા ફાયર વિભાગ, ફોરેન્સિક સાયન્સ લેબોરેટરી (FSL) અને ડિરેક્ટોરેટ ઑફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સેફ્ટી એન્ડ હેલ્થ (DISH) સહિતની ટીમો તપાસ કરી રહી છે. તપાસમાં બ્લાસ્ટનું મૂળ કારણ, પ્રક્રિયા દરમિયાન વપરાયેલા રસાયણો, વેસલની સ્થિતિ, પ્રેશર નિયંત્રણની વ્યવસ્થા, મશીનરીની જાળવણી, સલામતીના રેકોર્ડ અને ઇમરજન્સી પ્રતિસાદની વ્યવસ્થાની ચકાસણી મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે. કંપનીને કામગીરી બંધ કરવાની નોટિસ આપવામાં આવી હોવાની માહિતી પણ સામે આવી છે. જોકે, નોટિસની ચોક્કસ શરતો અને તેની અમલવારી અંગે સત્તાવાર વિગતો સ્પષ્ટ થવી જરૂરી છે.
એક વર્ષ પણ પૂર્ણ ન થયું અને ગંભીર દુર્ઘટના, સલામતીની તપાસ અનિવાર્ય! મળતી માહિતી મુજબ, સિનઝીલ ફાર્માકેમની સાયખા GIDC સ્થિત કામગીરી મે-જૂન મહિનામાં શરૂ થઈ હતી. એટલે કે, કંપનીને કાર્યરત થયાને એક વર્ષ પણ પૂર્ણ થયું નથી અને આટલી ગંભીર દુર્ઘટનાએ અનેક સવાલો ઊભા કર્યા છે. કંપની કાયદેસર રીતે કાર્યરત હતી કે નહીં, જરૂરી મંજૂરીઓ અને પરવાનગીઓ લેવામાં આવી હતી કે નહીં, જોખમી પ્રક્રિયા માટે જરૂરી સલામતીની શરતોનું પાલન થતું હતું કે નહીં તથા શ્રમિકોને જરૂરી તાલીમ આપવામાં આવી હતી કે નહીં, આ તમામ મુદ્દાઓની તપાસ થવી જોઈએ. કંપની નવી હોય કે જૂની, શ્રમિકોના જીવની સુરક્ષા માટેનાં નિયમોમાં કોઈ બાંધછોડ સ્વીકાર્ય ન હોઈ શકે. ખાસ કરીને હાઇડ્રોજીનેશન જેવી ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયામાં સાધનોની યોગ્ય જાળવણી, દબાણ નિયંત્રણ, ગેસની દેખરેખ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને નિયમિત સલામતી નિરીક્ષણનું મહત્ત્વ ઘણું વધારે છે. જોકે, આ કેસમાં કોઈ ચોક્કસ સલામતી ભંગ થયો હતો કે નહીં તે તપાસના પરિણામો બાદ જ કહી શકાય.
અમદાવાદ હેડક્વાર્ટર ધરાવતી કંપની સામે જવાબદારી નક્કી કરવાની માંગ! ઉપલબ્ધ વિગતો મુજબ, સિનઝીલ ફાર્માકેમનું મુખ્ય મથક અમદાવાદમાં છે. કંપની ફાર્માસ્યુટિકલ રેફરન્સ સ્ટાન્ડર્ડ્સ, સ્ટેબલ આઇસોટોપ-લેબલ્ડ પ્રોડક્ટ્સ, મેટાબોલાઇટ્સ અને સંશોધન માટે જરૂરી વિશિષ્ટ સામગ્રીના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત હોવાનું જણાવાય છે. કંપનીની ઓળખ, પ્રમાણપત્રો અથવા સંશોધન ક્ષેત્રની વિશેષતા ગમે તેટલી હોય, ઔદ્યોગિક એકમમાં કામ કરતા શ્રમિકોની સુરક્ષા સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. આ દુર્ઘટના બાદ કંપનીના સંચાલકો અને સંબંધિત અધિકારીઓએ તપાસમાં સંપૂર્ણ સહકાર આપવો, મૃતકોના પરિવારોને યોગ્ય સહાય પૂરી પાડવી અને ઈજાગ્રસ્તોની સારવાર અંગે જવાબદારી નિભાવવી જરૂરી છે.
ગેસ લીકેજ અંગે અફવા નહીં, વૈજ્ઞાનિક તપાસ જરૂરી: દુર્ઘટના બાદ મિથાઇલ ડાયક્લોરાઇડ સહિતના રસાયણો અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. પરંતુ સિનઝીલ ફાર્માકેમમાં ખરેખર કયો ગેસ અથવા રસાયણ લીક થયું હતું તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ ન હોવાથી કોઈ ચોક્કસ રસાયણને આ ઘટનાનું કારણ ગણવું યોગ્ય નથી. જો કોઈ જોખમી ગેસ અથવા રસાયણની હાજરીની આશંકા હોય, તો તેના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ, હવામાં રહેલા રસાયણની ઓળખ અને આસપાસના વિસ્તારમાં તેની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. ગેસની ઓળખ થયા વગર તેની અસર, જોખમ અથવા ચોક્કસ પ્રાથમિક સારવાર અંગે નિશ્ચિત દાવો કરવો યોગ્ય નથી. ગેસ લીકેજની શંકા હોય ત્યારે નાગરિકોએ પોતે તપાસ કરવાનો પ્રયાસ ન કરવો, ઘટનાસ્થળથી દૂર સુરક્ષિત સ્થળે જવું, સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર અને આપત્તિ પ્રતિસાદ ટીમોની સૂચનાઓનું પાલન કરવું અને તાત્કાલિક મદદ માટે 112 અથવા સ્થાનિક ઇમરજન્સી સેવાઓનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. ગેસની દિશા અને પ્રકાર અજ્ઞાત હોય ત્યારે જાતે કોઈ ચોક્કસ દિશામાં દોડવા કરતાં અધિકારીઓની સૂચના મુજબ સ્થળ ખાલી કરવું વધુ સલામત છે.
હવે સૌથી મોટો સવાલ: પાંચ જિંદગીઓનો જવાબદાર કોણ ? સાયખા GIDCની આ દુર્ઘટના બાદ સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું આ ઘટના માત્ર અકસ્માત તરીકે નોંધાઈને ફાઇલોમાં દટાઈ જશે કે પછી તેના મૂળ સુધી પહોંચીને જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવશે? પાંચ શ્રમિકોનાં મોત અને પાંચ લોકોની ઈજાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તપાસ માત્ર બ્લાસ્ટનું કારણ શોધવા પૂરતી મર્યાદિત ન રહેવી જોઈએ. સલામતીની મંજૂરીઓ, પ્રક્રિયાની દેખરેખ, જોખમ મૂલ્યાંકન, શ્રમિકોની તાલીમ, ઇમરજન્સી વ્યવસ્થા અને લાગુ પડતા કાયદાઓના પાલનની પણ તપાસ થવી જોઈએ. જો તપાસમાં કોઈ બેદરકારી, નિયમભંગ અથવા જવાબદાર વ્યક્તિની ભૂમિકા સામે આવે, તો કાયદા અનુસાર કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ. સાથે જ મૃતકોના પરિવારોને યોગ્ય વળતર અને ઈજાગ્રસ્તોને સારવાર તથા જરૂરી સહાય મળે તેની ખાતરી કરવી જોઈએ. પાંચ શ્રમિકોનાં મોત બાદ હવે માત્ર તપાસના આદેશો પૂરતા નથી, તપાસનાં તારણો, જવાબદારી નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા અને લેવામાં આવેલા પગલાં અંગે પારદર્શક માહિતી જાહેર થવી જરૂરી છે. ઔદ્યોગિક વિકાસનો અર્થ ત્યારે જ સાર્થક બને, જ્યારે ઉત્પાદનની સાથે શ્રમિકોના જીવની સુરક્ષા પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાય. સાયખા GIDCની આ દુર્ઘટના તંત્ર, કંપની સંચાલકો અને સમગ્ર ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર માટે ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.
Author: Naeem Diwan
Owner Of Geogujaratnews.com