સાયખા GIDCમાં લુના કેમિકલના પ્લાન્ટમાં ભીષણ ધુમાડા: ઔદ્યોગિક હબ ગણાતા વાગરા તાલુકાની સાયખા GIDCમાં સુરક્ષાના ધજાગરા ઉડાવતી વધુ એક ઘટના સામે આવી છે. અહીં આવેલી લુના કેમિકલ કંપનીના પ્લાન્ટમાં અચાનક ધુમાડાના ગોતેગોટા ફાટી નીકળતા સમગ્ર પંથકમાં અફરાતફરીનો માહોલ સર્જાયો હતો. પ્રાથમિક અહેવાલો અનુસાર, કંપનીના થરમેક્સ બોઈલરમાં ટેકનિકલ ખામી સર્જાવાને કારણે આ અકસ્માત સર્જાયો હતો, જેમાં જોતજોતામાં કાળા ડિબાંગ ધુમાડાના ગોટેગોટા આકાશમાં ઉંચે સુધી દેખાતા ભય વ્યાપી ગયો હતો. ઘટના સમયે કંપનીમાં ફરજ બજાવતા શ્રમિકો અને કર્મચારીઓમાં જીવ બચાવવા માટે નાસભાગ મચી ગઈ હતી. ઘટનાની જાણ તાત્કાલિક અન્ય ખાનગી કંપનીઓના ફાયર ટેન્ડરોને કરવામાં આવી હતી, જેમણે યુદ્ધના ધોરણે ઘટના સ્થળે પહોંચી પરિસ્થિતિને કાબૂમાં લીધી હતી. સદનસીબે, આ દુર્ઘટનામાં કોઈ જાનહાનિના સમાચાર પ્રાપ્ત થયા નથી, જે મોટી રાહતની વાત છે. જોકે, વારંવાર બનતી આવી ઘટનાઓ ઉદ્યોગોમાં સુરક્ષાના સાધનોની સજ્જતા અને મેન્ટેનન્સ સામે ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે.
કંપનીમાં ધુમાડા નીકળતા જ શ્રમિકોએ જીવ બચાવવા લગાવી દોટ.: કંપનીના એક કર્મચારી દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, પ્લાન્ટના સંચાલન દરમિયાન હિટિંગ ઓઇલ પાઈપ પર લગાવવામાં આવેલા ઇન્સ્યુલેશન ઉપર પડતા અચાનક ધુમાડા નીકળવા લાગ્યા હતા. પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ એવું જણાય છે કે પાઈપના અતિશય તાપમાન અથવા તેલના લીકેજને કારણે ઇન્સ્યુલેશન મટીરિયલમાં આ પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હતી. ધુમાડા ફાટી નીકળતા જ પ્લાન્ટમાં સતર્કતાનો માહોલ સર્જાયો હતો અને સુરક્ષા પ્રોટોકોલ મુજબ તાત્કાલિક પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રકારની ઘટનાઓ સામાન્ય રીતે લાંબા સમયના ઘસારા અથવા મેન્ટેનન્સના અભાવે બનતી હોય છે, જે ગંભીર આગનું સ્વરૂપ પણ ધારણ કરી શકે છે. કોઈપણ ઔદ્યોગિક એકમમાં પાઈપલાઈન અને મશીનરીની જાળવણી એ માત્ર ટેકનિકલ જરૂરિયાત નથી, પરંતુ સુરક્ષા માટેનું અનિવાર્ય પાસું છે. હિટિંગ ઓઇલ જેવી પ્રજ્વલનશીલ પ્રણાલીઓમાં નાની સરખી ખામી પણ ગંભીર વિસ્ફોટ કે આગનું કારણ બની શકે છે, જે અંતે મોટી જાનહાનિ કે માલહાનિમાં પરિણમે છે. આ જોખમોને ટાળવા માટે થર્મલ સ્કેનિંગ જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી પાઈપના અતિશય ગરમ થતા બિંદુઓને સમયસર ઓળખવા ખૂબ જરૂરી છે. સાથોસાથ, ઇન્સ્યુલેશનની નિયમિત તપાસ કરવાથી તેલનું ગળતર કે ઘસારો વહેલી તકે પકડાઈ જાય છે, જે પ્લાન્ટની અસ્કયામતો અને કર્મચારીઓના જીવનની રક્ષા માટે સુરક્ષા કવચ સમાન સાબિત થાય છે.
ઔદ્યોગિક બેદરકારી અને જોખમાતું માનવ જીવન: વાગરાની સાયખા GIDCમાં લુના કેમિકલના પ્લાન્ટમાં સર્જાયેલી દુર્ઘટના એ માત્ર એક ટેકનિકલ ખામી નથી, પરંતુ ઉદ્યોગોમાં વ્યાપેલી ગુનાહિત બેદરકારીનો પુરાવો છે. હિટિંગ ઓઇલ પડતા પાઈપના ઇન્સ્યુલેશનમાંથી ધુમાડાના ગોટેગોટા નીકળવા અને થરમેક્સ બોઈલરમાં સર્જાયેલી ખામી સ્પષ્ટપણે સૂચવે છે કે કંપની દ્વારા મેન્ટેનન્સ અને સેફ્ટી પ્રોટોકોલના ધજાગરા ઉડાવવામાં આવ્યા છે. જ્યારે હિટિંગ ઓઇલ જેવી પ્રજ્વલનશીલ પ્રણાલીઓ સાથે કામ થતું હોય, ત્યારે થર્મલ સ્કેનિંગ અને નિયમિત તપાસમાં ચૂક એ સીધી રીતે કામદારોના જીવન સાથે રમત રમવા સમાન છે. સદનસીબે જાનહાનિ ટળી છે, પરંતુ કાળા ડિબાંગ ધુમાડા અને શ્રમિકોમાં મચેલી નાસભાગ એ વાતની ગવાહી આપે છે કે જો સમયસર ઘટના પર કાબૂ ન મેળવાયો હોત તો મોટી હોનારત સર્જાઈ હોત. હવે સમય પાકી ગયો છે કે તંત્ર માત્ર કાગળ પરની તપાસ બંધ કરી આવી કંપનીઓ સામે કડક શિક્ષાત્મક પગલાં ભરે અને સુરક્ષાના માપદંડોમાં બાંધછોડ કરનારા એકમોના લાયસન્સ રદ કરી દાખલો બેસાડે.
સુરક્ષા પ્રણાલીની નિષ્ફળતા, એક ગંભીર ગુનાહિત બેદરકારી: કેમિકલ કંપનીઓમાં જ્યારે હિટિંગ ઓઇલ અને થરમેક્સ બોઈલર જેવા સંવેદનશીલ સાધનો કાર્યરત હોય, ત્યારે સેફ્ટી એલાર્મ અને ઓટોમેટિક સેન્સર એ સુરક્ષાની પ્રથમ હરોળ ગણાય છે. પરંતુ, અતિશય તાપમાન વધવા છતાં કે તેલનું લીકેજ થવા છતાં જો સેફ્ટી એલાર્મ ન વાગ્યા હોય, તો તે સિસ્ટમની જાળવણીમાં રાખવામાં આવેલી ઘોર બેદરકારી દર્શાવે છે. શું આ સેન્સર ખામીયુક્ત હતા? શું મેન્ટેનન્સના અભાવે તે નિષ્ક્રિય થઈ ગયા હતા? કે પછી ખર્ચ બચાવવા માટે સુરક્ષાના સાધનો સાથે બાંધછોડ કરવામાં આવી હતી? ધુમાડાના ગોટેગોટા ફાટી નીકળ્યા અને કામદારોમાં નાસભાગ મચી ગઈ ત્યાં સુધી સિસ્ટમનું મૌન રહેવું એ અત્યંત ચિંતાજનક બાબત છે. આ માત્ર ટેકનિકલ ખામી નથી, પરંતુ માનવ જીવનને જોખમમાં મૂકતી ટેકનિકલ નિષ્ફળતા છે, જેની તટસ્થ તપાસ થવી જોઈએ કે શા માટે કટોકટીના સમયે જીવનરક્ષક ઉપકરણો નિષ્ફળ રહ્યા.
સેફ્ટી ઓડિટ અને પ્રમાણપત્રોની વિશ્વસનીયતા સામે પ્રશ્નાર્થ: લુના કેમિકલ જેવી ઔદ્યોગિક એકમમાં બનેલી આ ઘટના બાદ સૌથી મોટો સવાલ એ ઉભો થાય છે કે, શું કંપની પાસે નિયમિત સેફ્ટી ઓડિટ અને મેન્ટેનન્સના પ્રમાણપત્રો હતા? જો કંપની નિયત સમયાંતરે ટેકનિકલ તપાસ કરાવતી હોય અને તેની પાસે પ્રમાણિત દસ્તાવેજો હોય, તો પછી હિટિંગ ઓઇલ પાઈપના ઇન્સ્યુલેશનમાં લીકેજ કે અતિશય તાપમાન જેવી ક્ષતિઓ નિષ્ણાતોની નજરમાં કેમ ન આવી? આ ઘટના સૂચવે છે કે ક્યાં તો સેફ્ટી ઓડિટ માત્ર કાગળ પર જ કરવામાં આવ્યું છે અથવા તો ઓડિટ દરમિયાન સામે આવેલી ખામીઓને નજરઅંદાજ કરવામાં આવી છે. ઔદ્યોગિક સલામતી વિભાગ અને અન્ય સરકારી એજન્સીઓએ આ કંપનીના પાછલા તમામ જાળવણીના રિપોર્ટ તપાસવાની જરૂર છે. જો આ પ્રમાણપત્રો માત્ર સત્તાવાર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે જ લેવામાં આવ્યા હોય, તો તે કામદારોના જીવને જોખમમાં મૂકતી એક ગંભીર ગુનાહિત બેદરકારી સાબિત થાય છે.
વહીવટી તપાસ અને દસ્તાવેજી પુરાવાઓની અનિવાર્યતા: લુના કેમિકલ જેવી ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી કંપનીમાં જ્યારે બોઈલર અને હાઈ-પ્રેશર પાઈપલાઈન જેવી સંવેદનશીલ સિસ્ટમ નિષ્ફળ જાય, ત્યારે સૌથી પહેલી તપાસ તેના કાયદાકીય દસ્તાવેજોની થવી જોઈએ. શું કંપની પાસે વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬નું થર્ડ પાર્ટી સેફ્ટી ઓડિટ સંપન્ન થયાના પુરાવા છે? જો ઓડિટ થયું હોય, તો તેમાં પાઈપલાઈનના ઘસારા કે મેન્ટેનન્સ અંગે કોઈ નોંધ કરવામાં આવી હતી કે કેમ તે તપાસનો વિષય છે. તે જ રીતે, અદ્યતન ફાયર સેફ્ટી સર્ટિફિકેટ અને બોઈલરનું સ્ટેચ્યુટરી ઇન્સ્પેક્શન કઈ તારીખે કરવામાં આવ્યું હતું? તેની વિગતો જાહેર થવી જોઈએ. જો આ તપાસ અને પ્રમાણપત્રો નિયત સમયમર્યાદામાં લેવામાં આવ્યા હોત, તો કદાચ આ ટેકનિકલ ખામી વહેલી તકે પકડાઈ ગઈ હોત. આ સંજોગોમાં, જો કંપની પાસે આ દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ ન હોય અથવા તે જૂના થઈ ગયા હોય, તો તે સાયખા GIDCના અન્ય શ્રમિકો માટે પણ એક મોટું જોખમ સાબિત થઈ શકે છે.
કંપનીની આંતરિક ફાયર સિસ્ટમની નિષ્ફળતા? એક ગંભીર તપાસનો વિષય: લુના કેમિકલ કંપનીમાં ધુમાડાના ગોટેગોટા ફાટી નીકળ્યા, ત્યારે સૌથી મોટો સવાલ એ ઉભો થાય છે કે ઘટના સમયે કંપનીની પોતાની ફાયર ફાઈટિંગ સિસ્ટમ કાર્યરત હતી કે કેમ? કોઈપણ કેમિકલ પ્લાન્ટમાં આગ કે ધુમાડાની સ્થિતિમાં ઓટોમેટિક સ્પ્રિંકલર સિસ્ટમ અને ફાયર હાઈડ્રન્ટ તુરંત સક્રિય થઈ જવા જોઈએ. પરંતુ, આ કિસ્સામાં અન્ય ખાનગી કંપનીઓના ફાયર ટેન્ડરોને બોલાવવાની નોબત આવી તે જ સૂચવે છે કે કંપનીની પોતાની પ્રણાલી કદાચ નિષ્ફળ રહી હતી અથવા તો તે પૂરતી સક્ષમ ન હોતી. જો કંપની પાસે કરોડો રૂપિયાનો પ્લાન્ટ હોય, તો તેની સુરક્ષા માટેની ફાયર સિસ્ટમ શા માટે સમયસર કામ ન કરી શકી? આ બાબતની તટસ્થ તપાસ થવી જોઈએ કે શું ફાયર પંપ ચાલુ હતા? શું પાણીનું પ્રેશર પૂરતું હતું? જો આ આંતરિક સુરક્ષા કવચ માત્ર શોભાના ગાંઠિયા સમાન સાબિત થયું હોય, તો તે મેનેજમેન્ટની ગંભીર બેદરકારી ગણાશે.
કંપનીમાં છેલ્લે ક્યારે કર્મચારીઓ માટે ફાયર સેફ્ટીની મોક ડ્રીલ યોજાઈ હતી? : લુના કેમિકલ જેવી જોખમી કેમિકલ કંપનીમાં સલામતીના પ્રોટોકોલ માત્ર કાગળ પર નહીં, પરંતુ અમલમાં હોવા જોઈએ. આ ઘટના બાદ સૌથી મહત્વનો સવાલ એ ઉભો થાય છે કે કંપનીમાં છેલ્લે ક્યારે કર્મચારીઓ માટે ફાયર સેફ્ટીની મોક ડ્રીલ યોજાઈ હતી? ઔદ્યોગિક નિયમો અનુસાર, સમયાંતરે મોક ડ્રીલ યોજવી અનિવાર્ય છે જેથી કટોકટીના સમયે કામદારો ગભરાટ વગર સુરક્ષિત રીતે બહાર નીકળી શકે અને પ્રાથમિક આગ પર કાબૂ મેળવી શકે. જો લુના કેમિકલમાં નિયમિતપણે આવી તાલીમ આપવામાં આવી હોત, તો ધુમાડો નીકળતા જ જે નાસભાગ અને અફરાતફરીનો માહોલ સર્જાયો તે કદાચ ટાળી શકાયો હોત. કામદારોમાં જોવા મળેલી દોડધામ એ સ્પષ્ટ નિર્દેશ કરે છે કે કદાચ તેમને આવી કટોકટીની સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે પૂરતી તાલીમ આપવામાં આવી ન હતી. જો મોક ડ્રીલ માત્ર રેકોર્ડ બુકમાં જ નોંધાયેલી હોય અને વાસ્તવમાં યોજાતી ન હોય, તો તે મેનેજમેન્ટની ગંભીર બેદરકારી છે, જે ભવિષ્યમાં મોટી જાનહાનિનું કારણ બની શકે છે.છેલ્લા છ મહિનામાં કેટલી વાર સેફ્ટી ટ્રેનિંગ સેશન યોજવામાં આવ્યા?: કેમિકલ ઉદ્યોગોમાં અકસ્માત નિવારણ માટે કર્મચારીઓની સજ્જતા સૌથી મહત્વનું પાસું છે, ત્યારે લુના કેમિકલની આ ઘટના બાદ ગંભીર સવાલ એ ઉભો થાય છે કે છેલ્લા છ મહિનામાં કેટલી વાર સેફ્ટી ટ્રેનિંગ સેશન યોજવામાં આવ્યા હતા? ઔદ્યોગિક સલામતીના નિયમો મુજબ, દરેક શ્રમિકને ઝેરી ગેસ, આગ કે કેમિકલ લીકેજ જેવી કટોકટીમાં કઈ રીતે બચાવ કરવો તેની નિયમિત તાલીમ આપવી અનિવાર્ય છે. જો છેલ્લા અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં કર્મચારીઓને પ્રોપર સેફ્ટી ટ્રેનિંગ આપવામાં આવી હોત, તો હિટિંગ ઓઇલ પાઈપમાંથી ધુમાડા નીકળતા જ જે અંધાધૂંધી અને દોડધામ મચી, તેને ઘણી અંશે નિયંત્રિત કરી શકાઈ હોત. કામદારોમાં જોવા મળેલી ગભરામણ એ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે કદાચ તાલીમ સત્રો માત્ર કાગળ પર જ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. જો વાસ્તવમાં ટ્રેનિંગ આપવામાં આવી હોત, તો કર્મચારીઓ ‘ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમ’ સાથે મળીને સ્થિતિને વધુ શાંતિપૂર્વક સંભાળી શક્યા હોત. આ બાબતે મેનેજમેન્ટે તેમના ટ્રેનિંગ રજિસ્ટર અને હાજરી પત્રકો રજૂ કરવા જોઈએ જેથી સત્ય બહાર આવી શકે.પર્યાવરણ અને માનવ જીવનને જોખમમાં મૂકવા બદલ મોટો આર્થિક દંડ ફટકારવા લોકમાંગ: કંપનીઓમાં વારંવાર સર્જાતી આવી દુર્ઘટનાઓ હવે માત્ર અકસ્માત નહીં, પરંતુ વહીવટી તંત્ર અને મેનેજમેન્ટની મિલીભગતનો સંકેત આપી રહી છે. આ ઘટનામાં જે પ્રકારે સુરક્ષાના સાધનો નિષ્ફળ રહ્યા અને કામદારોના જીવ જોખમમાં મુકાયા, તેનાથી સમગ્ર પંથકમાં ભારે રોષ જોવા મળી રહ્યો છે. જવાબદારો સામે કાયદાકીય કલમો હેઠળ તપાસ કરી કડક દંડ ફટકારવો જોઈએ તેવી લોકમાંગ પ્રબળ બની છે. માત્ર નોટિસ આપીને સંતોષ માનવાને બદલે, ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સેફ્ટી એન્ડ હેલ્થ વિભાગ અને GPCB દ્વારા કંપનીના સંચાલકો સામે ફોજદારી ગુનો દાખલ કરી દાખલારૂપ કાર્યવાહી કરવામાં આવે તે અત્યંત જરૂરી છે. જો આવી ગંભીર બેદરકારી સામે નમ્ર વલણ દાખવવામાં આવશે, તો ભવિષ્યમાં કોઈ મોટી હોનારત સર્જાશે અને તેની સંપૂર્ણ જવાબદારી ભ્રષ્ટ સિસ્ટમની રહેશે. જનતા હવે માંગ કરી રહી છે કે શ્રમિકોના જીવનને સસ્તું ગણવાનું બંધ કરી, સુરક્ષાના માપદંડોમાં બાંધછોડ કરનાર દરેક જવાબદાર વ્યક્તિને કાયદાના કઠેડામાં લાવવામાં આવે.
Author: Naeem Diwan
Owner Of Geogujaratnews.com